Kasze w kuchni – który rodzaj wybrać i jak go przyrządzić?

Kasze wracają do kuchni po latach zapomnienia nie tylko z sentymentu, ale z głębszego powodu — są pożywne, tanie, uniwersalne i łatwe w przygotowaniu. Od kremowej polenty po sypki pęczak, od śniadaniowej jaglanki po wytrawny bulgur w sałatce — kasze mają szerokie zastosowanie w różnych potrawach.

W tym poradniku znajdziesz informacje o klasyfikacji, wartościach odżywczych i technikach gotowania. Jeśli dopiero zaczynasz lub chcesz pogłębić wiedzę — znajdziesz wiele rodzajów kasz, które z łatwością dopasujesz do swoich preferencji smakowych.

Klasyfikacja kasz — co tak naprawdę jemy

Termin „kasza” bywa używany dość swobodnie. W potocznym rozumieniu oznacza rozdrobnione lub całe ziarna zbóż i pseudozbóż, które poddaje się obróbce cieplnej. Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona.

Podział ze względu na surowiec

Kasze pozyskiwane są z różnych roślin:

  • Zboża glutenowe: pszenica (kuskus, bulgur), jęczmień (pęczak, kasza jęczmienna perłowa), owies (owsiana), żyto
  • Zboża bezglutenowe: kukurydza (kukurydziana), ryż (ryżowa), proso (jaglana), sorgo
  • Pseudozboża: gryka (gryczana), komosa ryżowa (quinoa), amarantus (szarłat)

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Osoby z celiakią lub nadwrażliwością na gluten muszą zwracać szczególną uwagę na pochodzenie kaszy — nie zawsze jest ono jednoznaczne na pierwszy rzut oka.

Podział ze względu na stopień przetworzenia

Ziarno może być przetwarzane na różne sposoby:

  • Całe (niełuskane) — zachowują pełną strukturę ziarna, w tym otręby i kiełek. Najbardziej wartościowe odżywczo, ale wymagają dłuższego gotowania.
  • Łamane — ziarno rozdrobnione mechanicznie. Krótszy czas gotowania, mniej błonnika.
  • Prażone — poddane obróbce termicznej przed pakowaniem (np. kasza gryczana palona). Orzechowy smak.
  • Ekspandowane / preparowane — poddane działaniu pary lub gorącego powietrza pod ciśnieniem (np. kuskus, ryż preparowany).

Im bardziej rozdrobniona kasza, tym wyższy indeks glikemiczny.

Najpopularniejsze rodzaje kasz na polskim rynku

W polskich sklepach najczęściej spotykane są: kasza gryczana (palona i niepalona), jaglana, jęczmienna perłowa, pęczak, kuskus, bulgur, kukurydziana, owsiana, a także coraz powszechniej — amarantus i quinoa. Te ostatnie technicznie nie są zbożami, ale w kuchni funkcjonują w identyczny sposób.

Porównanie wartości odżywczych kasz

Poniższa tabela przedstawia uśrednione wartości odżywcze dla 100 g ugotowanej kaszy. Dane mogą nieznacznie różnić się w zależności od producenta i metody przygotowania.

Kasza Kalorie (kcal) Białko (g) Tłuszcz (g) Węglowodany (g) Błonnik (g) IG  

Gluten

 

Gryczana palona ~92 3,4 0,6 19,9 2,7 ~54 nie
Gryczana niepalona ~92 3,4 0,6 19,9 2,7 ~40–45 nie
Jaglana ~119 3,5 1,0 23,7 1,3 ~71 nie
Jęczmienna perłowa ~123 2,3 0,4 28,2 3,8 ~35 tak
Pęczak ~123 2,3 0,4 28,2 3,8 ~35 tak
Kuskus ~176 5,8 0,2 36,5 1,4 ~65 tak
Bulgur ~83 3,1 0,2 18,6 4,5 ~48 tak
Kukurydziana ~89 1,7 0,1 20,1 0,7 ~68 nie
Amarantus ~102 3,8 1,6 18,7 2,1 ~35 nie
Quinoa ~120 4,4 1,9 21,3 2,8 ~53 nie

Co warto wyciągnąć z tabeli?

  • Quinoa i amarantus — wysoka zawartość białka z pełnym profilem aminokwasów egzogennych. Rzadkość wśród produktów roślinnych.
  • Kasza jęczmienna i pęczak — wysoka zawartość błonnika, w tym beta‑glukanów, które obniżają poziom cholesterolu.
  • Kasza gryczana niepalona — wyraźnie niższy indeks glikemiczny niż palona. Różnica wynika z braku obróbki termicznej przed pakowaniem.

Porównanie właściwości prozdrowotnych kasz

Kasza Kluczowe minerały Witaminy Cechy szczególne Dla kogo szczególnie polecana

 

Gryczana magnez, miedź, fosfor, mangan B1, B2, B6, E Rutyna (wspiera naczynia krwionośne); bezglutenowa Problemy krążeniowe; bez diety glutenowej
Jaglana żelazo, magnez, fosfor, krzem B1, B5, B6, folian Zasadowy charakter; lekkostrawna po dłuższym gotowaniu Dzieci, rekonwalescenci, dieta odkwaszająca
Jęczmienna perłowa selen, mangan, miedź, fosfor B1, B3, B6 Beta‑glukany; wysoka zawartość błonnika Podwyższony cholesterol, diabetycy
Pęczak selen, mangan, miedź, cynk B1, B3, B6 Beta‑glukany; najmniej przetworzona forma jęczmienia Diabetycy, zdrowe jelita
Kuskus selen, żelazo, fosfor B1, B5, B6, folian Szybki w przygotowaniu; produkt pszenny Szybkie posiłki (z glutenem)
Bulgur mangan, magnez, żelazo B1, B6, folian Wysoka zawartość błonnika; niski IG Aktywni fizycznie, dieta redukcyjna
Kukurydziana fosfor, magnez, cynk A, B1, B5 Bezglutenowa; karotenoidy Celiakia; dzieci (kleiki)
Amarantus żelazo, wapń, magnez, fosfor A, C, B6, folian, ryboflawina Skwalen (przeciwutleniacz); kompletne białko Wegetarianie, weganie, anemia
Quinoa magnez, żelazo, mangan, fosfor, cynk B1, B2, B6, E, folian Kompletne białko; bezglutenowa; flawonoidy Weganie, sportowcy, dieta bezglutenowa

Na co zwrócić szczególną uwagę?

Amarantus zawiera skwalen — związek lipidowy o właściwościach antyoksydacyjnych, który normalnie występuje przede wszystkim w wątrobie rekina. Obecność tego składnika w roślinie jadalnej jest rzadkością.

Jak wybrać kaszę dopasowaną do swoich potrzeb

Kasze bezglutenowe

Dla osób z celiakią, nieceliakalną nadwrażliwością na gluten lub alergią na pszenicę bezpiecznymi wyborami są: kasza gryczana, jaglana, kukurydziana, amarantus, quinoa oraz ryżowa.

⚠️ Zwracaj uwagę na oznaczenia dotyczące zanieczyszczenia krzyżowego — kasza produkowana w zakładzie przetwarzającym zboża glutenowe może zawierać śladowe ilości glutenu.

Kasze o niskim indeksie glikemicznym

Osoby z cukrzycą typu 2, insulinoopornością lub stosujące dietę redukcyjną powinny zwracać uwagę na IG.

Najniższy IG: pęczak, kasza jęczmienna perłowa, amarantus, bulgur, kasza gryczana niepalona.

Wyższy IG (ostrożność): kasza jaglana i kukurydziana — mimo dobrych właściwości odżywczych, spożywane w rozsądnych ilościach.

Kasze bogate w białko

Dla wegetarian i wegan kluczowe jest nie tylko ilość, ale i jakość białka:

  • Quinoa i amarantus — pełen profil aminokwasów egzogennych. Nie trzeba łączyć z innymi produktami.
  • Kasza gryczana — dużo białka o dobrej wartości biologicznej, choć nie tak kompletna.

Kasze lekkostrawne

Dla osób z problemami trawiennymi, małych dzieci, kobiet w ciąży i rekonwalescentów polecane są:

  • Kasza jaglana (dobrze ugotowana, na miękko)
  • Kasza ryżowa
  • Drobnoziarnista kasza kukurydziana

Kasza gryczana, choć zdrowa, może być ciężkostrawna ze względu na wysoką zawartość błonnika.

Kasze sycące i energetyczne

Dla osób aktywnych fizycznie, trenujących wytrzymałościowo lub pracujących fizycznie polecane są: pęczak, bulgur, kuskus i kasza jęczmienna. Dłuższy czas trawienia zapewnia stabilne uwalnianie energii.

Porównanie czasu i metod przygotowania kasz

Kasza Czas gotowania Proporcje woda:kasza Metoda Płukanie / namaczanie

 

Gryczana palona 15–20 min 2:1 Na sypko Płukanie
Gryczana niepalona 0 min (zaparzanie) 1,5–2:1 Zaparzanie we wrzątku Płukanie
Jaglana 15–20 min 2:1 Na sypko lub kleisto Płukanie + prażenie na sucho
Jęczmienna perłowa 20–30 min 2,5–3:1 Na sypko Płukanie
Pęczak 30–40 min 3:1 Na sypko Płukanie; opcjonalnie namaczanie
Kuskus 5 min (parzenie) 1:1 Zaparzanie (bez gotowania) Nie wymaga
Bulgur 10–15 min 2:1 Gotowanie lub zaparzanie Płukanie
Kukurydziana 20–25 min (polenta) 4–5:1 Gotowanie z mieszaniem Płukanie
Amarantus 20–25 min 3:1 Gotowanie Płukanie
Quinoa 15–20 min 2:1 Na sypko Płukanie (usuwanie saponin)

Kuskus nie wymaga gotowania. Wystarczy zalać wrzącą wodą w proporcji 1:1 i odstawić pod przykryciem na 5 minut.

Krok po kroku — jak ugotować kaszę

Ogólna technika

  • Wsyp kaszę do garnka
  • Wlej odpowiednią ilość wody (patrz tabela)
  • Doprowadź do wrzenia
  • Zmniejsz ogień do minimum i gotuj pod przykryciem
  • Po ugotowaniu zdejmij z palnika i odstaw na 5–10 minut pod przykryciem — kasza „dochodzi” i wchłania resztkę wody

Ważne: nie mieszaj kaszy w trakcie gotowania (z wyjątkiem kukurydzianej). Mieszanie rozbija strukturę ziaren i prowadzi do papkowatej konsystencji.

Na sypko kontra na kleisto

  • Na sypko — mniej wody, krótszy czas, ziarna oddzielne. Idealne do dań obiadowych, sałatek, bowlów.
  • Na kleisto (na miękko) — więcej wody, dłuższy czas, kasza miękka i zbita. Dla dzieci, osób z problemami trawiennymi, jako baza do deserów.

Kasza gryczana palona

  1. Opłukaną kaszę zalać wodą (2:1).
  2. Doprowadzić do wrzenia.
  3. Gotować na minimalnym ogniu 15–20 minut.
  4. Odstawić pod przykryciem na 10 minut.
    Efekt: intensywny, lekko dymny smak.

Kasza gryczana niepalona — zaparzanie zamiast gotowania

  1. Opłukane ziarno umieść w garnku.
  2. Zalej wrzątkiem (proporcja 1,5–2:1).
  3. Szczelnie zamknij (owinięty ręcznikiem lub w piekarniku ustawionym na 50 °C).
  4. Odstaw na minimum 30 minut — najlepiej na całą noc.

Ziarno absorbuje wodę bez gotowania, zachowując enzymy i składniki odżywcze. Efekt: delikatna, sypka kasza o łagodnym, trawiastym smaku.

Kasza jaglana — jak uniknąć goryczki

  1. Przepłucz kaszę pod bieżącą wodą.
  2. Podsmaż na suchej patelni przez 2–3 minuty — aż zacznie wydzielać orzechowy aromat.
  3. Wsyp do garnka, zalej wodą (2:1) i gotuj 15–20 minut.

Goryczka znika, a kasza nabiera lekko orzechowego posmaku.

Pęczak i kasza jęczmienna

  • Pęczak (całe, niełuskane ziarno jęczmienia) — 30–40 minut gotowania. Warto namoczyć na 2–3 godziny lub na noc, co skróci czas do 20–25 minut.
  • Kasza jęczmienna perłowa — 20–30 minut.

Obie najlepiej smakują gotowane na sypko, z odrobiną masła lub oliwy.

Kuskus — bez gotowania

  1. Wsyp kaszę do miski.
  2. Dodaj łyżkę oliwy lub masła.
  3. Zalej wrzącym bulionem lub wodą (1:1).
  4. Przykryj i czekaj 5 minut.
  5. Rozbij widelcem, by oddzielić ziarna.

Bulgur

  • Klasycznie: gotowanie we wrzątku przez 10–15 minut.
  • Zaparzanie (jak kuskus): czas zaparzania 15–20 minut.

Metoda zaparzania pozwala zachować więcej wartości odżywczych.

Kasza kukurydziana (polenta)

  1. Wsyp kaszę do garnka z gotującą się osoloną wodą (proporcja 1:4 lub 1:5).
  2. Gotuj na małym ogniu 20–25 minut.
  3. Mieszaj co kilka minut drewnianą łyżką — to jedyna kasza wymagająca ciągłego mieszania.

Gotowa polenta ma konsystencję gęstej, kremowej papki. Po wlaniu do formy i ostudzeniu stężeje i może być krojona w plastry.

Quinoa i amarantus

Quinoa:

  • Dokładnie opłukaj pod bieżącą wodą (usuwanie gorzkich saponin).
  • Gotuj w proporcji 2:1 przez 15–20 minut.
  • Gotowa quinoa ma charakterystyczne „ogonki” — spiralne kiełki oddzielające się od ziarna.

Amarantus:

  • Opłukaj.
  • Gotuj w proporcji 3:1 przez 20–25 minut.
  • Ziarna pęcznieją i stają się galaretowate — to normalne. Amarantus rzadko podaje się samodzielnie; częściej jako dodatek do innych kasz, zup lub wypieków.

Najczęstsze błędy przy gotowaniu kasz

  • Niedokładne płukanie — usuwa skrobię z powierzchni (kasza się nie skleja) i gorzkie saponiny (quinoa).
  • Złe proporcje wody — za mało wody = twarda kasza; za dużo = papka.
  • Zbyt intensywne mieszanie — wypłukuje skrobię ze skorupki. Mieszać można tylko kaszę kukurydzianą.
  • Pominięcie prażenia kaszy jaglanej — bez tego jaglana niemal zawsze wychodzi gorzka.
  • Gotowanie kaszy gryczanej niepalonej — wrzątek, zamknięte naczynie i czas — to wszystko, czego potrzebuje. Gotowanie niszczy enzymy i smak.
  • Brak czasu na odpoczynek — po zdjęciu z palnika zostaw kaszę pod przykryciem na 5–10 minut. Ziarno wchłonie resztkę wody i uzyska sypką konsystencję.

Kasze w codziennym jadłospisie

Elastyczność kasz jest ich największą kulinarną zaletą. Pasują niemal do każdego posiłku. Aby wzbogacić danie, warto stosować zdrowe dodatki do kasz, które podniosą jego wartość odżywczą.

Na śniadanie

  • Jaglana na mleku roślinnym z cynamonem, jabłkami i orzechami — energia na pierwszą połowę dnia.
  • Kasza owsiana (cięta, nie płatki) — dłuższe gotowanie, niższy IG.
  • Gryczana niepalona z jogurtem naturalnym, owocami leśnymi i miodem — propozycja na zimno.

Jako dodatek do obiadu

Zamiast ziemniaków, makaronu czy białego ryżu:

  • Pęczak — z duszonym mięsem i warzywami korzeniowymi.
  • Kasza gryczana — do gulaszu, pieczeni, sosów grzybowych.
  • Bulgur i kuskus — jako baza dań kuchni bliskowschodniej i śródziemnomorskiej.

W sałatkach i bowlach

Ugotowana i ostudzona kasza to doskonała baza sałatek:

  • Quinoa z pieczonym burakiem, kozim serem i rukolą.
  • Bulgur z pomidorami, ogórkiem, natką pietruszki i miętą (tabbouleh).
  • Kuskus z pieczonymi warzywami i dressingiem cytrynowym.

Te dania dobrze znoszą przechowywanie — idealne do meal‑prep.

W zupach i gulaszach

Jęczmienna perłowa i pęczak świetnie zagęszczają wywar i czynią go bardziej sycącym. Tradycyjnie stosuje się je w polskim krupniku; w kuchni włoskiej jęczmień zastępuje ryż w zupach typu orzotto.

Jako baza do kotletów i burgerów

Ugotowana kasza + jajko (lub zmielone nasiona lnu w wersji wegańskiej) + przyprawy + drobno pokrojone warzywa = masa na kotlety, burgery i pulpety. Kasza jaglana i gryczana sprawdzają się najlepiej — utrzymują kształt podczas smażenia.

W deserach i wypiekach

  • Kasza jaglana na mleku kokosowym z mango i prażonymi wiórkami — deser bez dodatku cukru.
  • Polenta (kasza kukurydziana) — ciasto polentowe z cytryną i migdałami to klasyczny włoski przepis.
  • Amarantus ekspandowany — dodaje chrupkości batonom i kulkom energetycznym.

W kuchni meal‑prep

Ugotowana kasza przechowywana w lodówce utrzymuje jakość przez 3–5 dni. Może być podgrzewana lub dodawana do sałatek na zimno. Bulgur, quinoa i kuskus najlepiej znoszą przechowywanie i ponowne podgrzewanie.

Przechowywanie kasz

Kasze surowe (suche)

  • Przechowuj w suchym, ciemnym i chłodnym miejscu.
  • Po otwarciu przesyp do szczelnego pojemnika.
  • Większość kasz zachowuje jakość przez 6–12 miesięcy.
  • Wyjątek: kasza gryczana niepalona i amarantus — krótszy termin (3–6 miesięcy) ze względu na wyższą zawartość tłuszczu w kiełku.

Ugotowana kasza w lodówce

  • Przechowuj w szczelnym pojemniku w temperaturze ≤ 4 °C.
  • Nadaje się do spożycia przez 3–5 dni.

Mrożenie kasz

  • Rozkładaj na porcje w woreczkach/pojemnikach do zamrażalnika.
  • Zachowuje jakość przez 2–3 miesiące.
  • Rozmrażaj najlepiej w lodówce (przez noc), potem podgrzej z odrobiną wody.

Oznaki zepsucia

  • Kasza surowa: stęchły lub zjełczały zapach → wyrzuć (utlenione tłuszcze).
  • Kasza ugotowana: kwaśny zapach, śliskość, zmiana koloru, pleśń → nie próbuj „ratować” produktu.

Gdzie kupować kasze i na co zwracać uwagę

Sklepy stacjonarne kontra internetowe

Kasze są powszechnie dostępne w supermarketach, ale jakość i asortyment bywają ograniczone. Sklepy ze zdrową żywnością oferują szerszy wybór — w tym kasze ekologiczne, mniej popularne gatunki (amarantus, quinoa, sorgo) oraz różne pojemności. Sklepy internetowe bywają korzystniejsze cenowo przy zakupach hurtowych.

Certyfikaty ekologiczne

Kasza ekologiczna (bio, organic) pochodzi z upraw bez syntetycznych pestycydów i nawozów sztucznych. Kluczowe certyfikaty w UE:

  • Euroliść — zielony znak z napisem „EU Organic”.
  • Certyfikaty krajowe.

Certyfikacja ogranicza ekspozycję na substancje chemiczne, choć nie gwarantuje wyższej wartości odżywczej.

Na co zwrócić uwagę na etykiecie

  • Skład — powinien zawierać wyłącznie kaszę (np. „kasza gryczana palona 100 %”). Brak barwników i konserwantów.
  • Kraj pochodzenia — polska kasza gryczana cieszy się dobrą reputacją.
  • Data minimalnej trwałości — im świeższa, tym lepsza.
  • Informacje o alergenach — szczególnie istotne dla osób z celiakią.

Różnice między ekologiczną a konwencjonalną

Kasza ekologiczna jest droższa o 30–100 %. Różnica wynika z wyższych kosztów produkcji, certyfikacji i mniejszych plonów. W smaku różnice są zazwyczaj minimalne.

Orientacyjne ceny poszczególnych kasz

Kasza Przedział cenowy (za 1 kg) Dostępność

 

Gryczana 6–15 zł bardzo wysoka
Jaglana 8–18 zł wysoka
Jęczmienna perłowa 4–10 zł bardzo wysoka
Pęczak 5–12 zł wysoka
Kuskus 8–16 zł wysoka
Bulgur 8–18 zł wysoka
Kukurydziana 5–12 zł wysoka
Amarantus 20–45 zł średnia
Quinoa 25–55 zł wysoka

Najtańsze opcje: kasza jęczmienna i kukurydziana. Quinoa i amarantus są droższe — większość quinoa pochodzi z Ameryki Południowej, a skala produkcji jest mniejsza.

Kasze w kontekście diet specjalnych — zestawienie

Dieta Polecane kasze Kasze do ograniczenia Uwagi

 

Bezglutenowa gryczana, jaglana, kukurydziana, quinoa, amarantus kuskus, bulgur, jęczmienna, pęczak, owsiana* *owsiana — naturalnie bezglutenowa, ale często zanieczyszczona glutenem
Wegetariańska / Wegańska quinoa, amarantus, gryczana quinoa i amarantus = kompletne białko
Diabetyczna (niski IG) pęczak, jęczmienna perłowa, gryczana niepalona, bulgur, amarantus jaglana, kukurydziana, kuskus łączenie z białkiem i tłuszczem obniża IG
Ketogeniczna / Niskowęglowodanowa wszystkie kasze kasze są produktami wysokowęglowodanowymi
Dla dzieci jaglana, kukurydziana (kleik), ryżowa pęczak (może być zbyt ciężki) wprowadzane stopniowo od 6. miesiąca
Dla seniorów jaglana, jęczmienna perłowa, ryżowa gryczana (ciężkostrawna) lekkostrawne kasze ułatwiają trawienie
Sportowa (wysokobiałkowa) quinoa, amarantus, gryczana kukurydziana (niska zawartość białka) wysokie białko wspiera regenerację
Redukcyjna pęczak, bulgur, gryczana niepalona, jęczmienna perłowa kuskus, jaglana (wysoki IG) błonnik zwiększa sytość

Uwaga: Kasze ketogeniczne nie istnieją — wszystkie są produktami o wysokiej zawartości węglowodanów.

Podsumowanie i kluczowe wnioski

Ile porcji tygodniowo?

Zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia, produkty zbożowe powinny stanowić podstawę piramidy żywieniowej. Włączenie kaszy do jadłospisu 4–5 razy w tygodniu — jako zamiennik ziemniaków, makaronu czy białego ryżu — to realistyczny i korzystny nawyk.

Najlepsze kasze na start

Trzy rodzaje dla początkujących:

  • Kasza gryczana palona — łatwa w przygotowaniu, wyrazisty smak, uniwersalne zastosowanie.
  • Kasza jaglana — lekkostrawna, szybka, dobra na śniadanie.
  • Bulgur — niski IG, wysoka zawartość błonnika, szybki czas gotowania.

Te trzy kasze pokrywają większość potrzeb i nie wymagają zaawansowanych umiejętności kulinarnych.

Jak wprowadzić kasze do diety krok po kroku

Najprościej zacząć od zamiany:

  • Zamiast ryżu → pęczak.
  • Zamiast ziemniaków → kasza gryczana.
  • Zamiast płatków kukurydzianych → jaglanka z owocami.

Nie trzeba rewolucjonizować jadłospisu — wystarczy jedna zmiana dziennie. Stopniowo, w miarę odkrywania nowych smaków, repertuar kaszowych dań rozszerza się naturalnie.

Eksperymentuj z przyprawami:

  • Kumin, kurkuma, kolendra → kuchnia indyjska.
  • Tymianek, rozmaryn, czosnek → klimaty śródziemnomorskie.
  • Cynamon, jabłko, orzechy → deserowe warianty.

Kasza sama w sobie jest neutralną bazą — to, co do niej dodasz, decyduje o charakterze dania.

Promienieslonca.pl to sklep internetowy ze zdrową żywnością. Specjalizuje się w sprzedaży orzechów, bakalii i zdrowych przekąsek — oferując m.in. orzechy wszystkich rodzajów, bakalie i owoce suszone, liofilizowane i kandyzowane, orzechy i bakalie w czekoladzie belgijskiej, nasiona, kasze, mąki, zioła, herbaty, granole i produkty śniadaniowe. Firma kładzie nacisk na jakość produktów w przystępnych cenach oraz świadome podejście do zrównoważonej konsumpcji — aktywnie ogranicza marnowanie żywności, m.in. dokładając jako gratisy do zamówień produkty z krótszym terminem przydatności.